تعرض به حریم آتشکده تاریخی ساسانی

به گفته او، چهارتاقی «ایچ» شهرستان اِستهبان یکی از یادگارهای ساسانیان است که در درون دره‌ای زیبا و پوشیده از درختان است و با همراهی آبی که از کاریزها (قنات) سرچشمه می‌گیرد، چشم‌اندازی دل‌انگیز و شادی‌افزا را در قاب طبیعت به وجود آورده است. دره یا تنگه‌ای که به چهارتاقی ساسانی و دیگر یادمان‌های تاریخی راه می‌یابد سراسر پوشیده از درختان میوه به‌ویژه انار و بادام و انگور است. جوی آبی از میانه دره یا تنگه گذر می‌کند که چشم‌انداز زیبایی را به‌جای گذاشته است. گرداگرد منطقه را کوه‌های سر به آسمان کشیده، فرا گرفته و آن را به پناهگاهی امن و کمتر دست‌خورده تبدیل کرده است. سازه‌های دستکَند آبی به جا مانده از ساسانیان در سینه‌های کوه‌ها نمایان است که در روزگار سلجوقیان و دوران اسلامی، بازسازی شده و به «چهل برکه» مشهور است. در دوران زندیه و قاجاریه آسیاب و آب‌انبارهایی در درون دره ایجاد شده و منطقه‌ای تاریخی ـ فرهنگی ارزشمند و یگانه‌ای را به یادگار گذاشته است.

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه داد: با همۀ ارزش و اهمیتی که این منطقه دارد و دارای آثار تاریخی و ملی پرشماری است، یادمان‌های تاریخی آن به حال خود رها شده و مورد بی‌مهری مسئولان فرهنگی شهری و استانی به‌ویژه متولی اصلی آن، یعنی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس قرار گرفته است. همچنین به تازگی و در بازدید میدانی دیده شد برخی از باغ‌داران بومی برای ساخت‌وسازهای غیرقانونی در حریم درجه یک چهارتاقی ساسانی و دیگر یادگارهای تاریخی ملی موجود در تنگه، اقدام کرده‌اند؛ ساخت‌وسازهایی که چشم‌انداز یا همان حریم بصری منطقه را خَدشه‌دار کرده و قانون و ضابطه‌های میراث فرهنگی را زیر پا گذاشته و تخلف به شمار می‌آید و جا دارد هرچه زودتر مسئولان میراث فرهنگی استان به موضوع ورود کرده و از ادامه ساخت‌وسازها پیشگیری کنند.

آریا افزود: با این همه، بر پایه مسئولیت اجتماعی خویش موضوع ساخت‌وسازها را به آگاهی معاونت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان رسانده و خواستار پیگیری و پیشگیری از آن‌ها شدم.

او اظهار کرد: بی‌گمان یکی از مهم‌ترین چالش‌های چهارتاقی ساسانی «ایچ» استهبان، مرمت‌های غیراصولی و کارشناسی‌نشده در یک دهه پیش است که به ساختار یادگار ساسانیان آسیب‌های جدی رسانده و ریخت و فرم آن را به‌هم ریخته است. مرمت‌های شلخته و فله‌ای که گنبد چهارتاقی را تغییر شکل داده و فریاد کارشناسان میراث فرهنگی را در همان زمان بلند کرده بود. همچنین مرمت‌های درهم و برهم و شلخته‌ای که در درون چهارتاقی ساسانی در گذشته صورت گرفته، افزون‌بر چشم‌انداز زشت و زننده‌ای که برجای گذاشته، سبب آسیب به یادمان ملی و تاریخی شده است. مرمت‌های فله‌ای و غیراصولی که بدون نظارت کارشناسان میراث فرهنگی و تنها با زد و بندها و روابط کاری انجام گرفته و نمادی از زیر پا گذاشتن ضابطه‌ها و قانون‌های خود وزارت میراث فرهنگی به شمار می‌آید. از سویی، یادگاری‌نویسی‌ها با رنگ در درون چهارتاقی چهره یادگار ساسانیان را خَدشه‌دار کرده و صحنه‌های زننده و زشتی را به نمایش گذاشته است.

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه داد: از دیگر دشواری‌های یادگار ساسانیان در منطقه «ایچ» استهبان، آتش روشن کردن در کنار چهارتاقی و دیگر یادمان‌های تاریخی منطقه از سوی مسافران و بازدیدکنندگان و کوهنوردانی است که برای آسایش و تفریح به این منطقه زیبا و دل‌انگیز می‌آیند و خاکستر آتش را بدون جمع‌آوری رها کرده، بدون آن‌که بدانند امکان دارد خدای ناکرده به فاجعه‌ای تلخ تبدیل شود. همچنین وضعیت نگهداری و آسیب‌های سازه نامدار به مسجد سنگی در کنار چهارتاقی ساسانیان بی‌شمار است که باید در گزارشی جداگانه به آن پرداخت.

آریا گفت: این چهارتاقی یا آتشکده در زاویۀ شمالی جادۀ ورودی استهبان به ایچ در دره‌ای جای گرفته است. درِ ورودی چهارتاقی در زاویۀ جنوبی آن جای دارد و دارای گنبد و چهارستون بوده که در میان ستون‌ها چهار درگاه جای داشته است که هم‌اینک سه درگاه آن بسته شده (مسدود) است. در زاویۀ درگاه گوشۀ شمالی و خاوری (شرقی) دو پنجره جای دارد. کف این سازه نسبت به سطح زمین گودتر است و از همین روی در بخش ورودی آن چندین پلکان جای گرفته است. این چهارتاقی دارای چهار گوشواره است که تاق‌های ضربی گچی در آن وجود دارد. در میانۀ چهارتاقی حوضی جای دارد که به وسیلۀ آب کاریزهای (قنات‌ها) واقع در درون تنگه، پر می‌شود. در جنوب باختری چهارتاقی در پایه سنگی کوه، تاقی تراشیده شده و ایوان بزرگی نیز درون سنگ در جلو آن ساخته شده است. در سال ۶۰۳ مَهی (قمری) به فرمان «امیرالحاجب» در دیواره انتهایی ایوان آن، مهرابی ساخته و به مسجد تبدیل شده که به مسجد سنگی نامدار است.

او اضافه کرد: کارشناسان دیرینگی ایوان سنگی را با کاربری آیینی از آنِ اوایل دوره ساسانی می‌دانند که در میانه تا اواخر روزگار ساسانی، چهارتاقی یا همان آتشکده در کنار آن برپا شده است. همچنین پژوهشگران این چهارتاقی را مربوط به دودمان «شبانکاره» دانسته که در شهرستان‌های فیروزآباد - فراشبند و استهبان و... اقامت داشته‌اند.

به گفته سیاوش آریا، چهارتاقی ساسانی «ایچ» استهبان که روزگاری جایگاه نیایش آتش ورجاوند بوده، در تاریخ ۵ دی ماه ۱۳۵۲ با شمارۀ ۹۵۷ به ثبت ملی رسیده است.

عکس‌های این گزارش جمعه ۱۴ آذرماه ۱۴۰۴ گرفته شده است.